PhÇn I: Më ®Çu

Ho¸ häc lµ bé m«n khoa häc quan träng trong nhµ tr­êng phæ th«ng. M«n ho¸ häc cung cÊp cho häc sinh mét hÖ thèng kiÕn thøc phæ th«ng, c¬ b¶n vµ thiÕt thùc ®Çu tiªn vÒ ho¸ häc, gi¸o viªn bé m«n ho¸ häc cÇn h×nh thµnh ë c¸c em métkü n¨ng c¬ b¶n, phæ th«ng vµ thãi quen häc tËp vµ lµm viÖc khoa häc lµm nÒn t¶ng cho viÖc gi¸o dôc x· héi chñ nghÜa, ph¸t triÓn n¨ng lùc nhËn thøc, n¨ng lùc hµnh ®éng. Cã nh÷ng phÈm chÊt thiÕt nh­ cÈn thËn, kiªn tr×, trung thùc, tØ mØ, chÝnh x¸c, yªu ch©n lÝ khoa häc, cã ý thøc tr¸ch nhiÖm víi b¶n th©n, gia ®×nh, x· héi cã thÓ hoµ hîp víi m«i tr­êng thiªn nhiªn, chuÈn bÞ cho häc sinh lªn vµ ®i vµo cuéc sèng lao ®éng.
Bµi ho¸ häc lµ mét trong nh÷ng ph­¬ng tiÖn c¬ b¶n nhÊt ®Ó d¹y häc sinh tËp vËn dông kiÕn thøc vµo cuéc sèng s¶n xuÊt vµ nghiªn cøu khoa häc. HiÖn nay viÖc gi¶i bµi tËp nãi chung, bµi tËp v« c¬ ®Þnh l­îng nãi riªng ®èi víi häc sinh cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n, mét sè häc sinh chØ biÕt lµm bµi tËp mét c¸ch m¸y mãc kh«ng hiÓu b¶n chÊt ho¸ häc cña bµi tËp. ChÝnh v× lý do trªn tt«i chon ®Ò tµi “ Ph©n lo¹i vµ gi¶i bµi tËp ®Þnh l­îng ho¸ häc v« c¬ ë tr­êng THCS “ gãp phÇn nhá vµo kh¾c phôc t×nh tr¹ng trªn cña häc sinh.


PhÇn II : Néi dung .
I.Tæng quan vÒ bµi tËp ho¸ häc ®Þnh l­îng.
Bµi tËp ho¸ häc ®Þnh l­îng lµ mét trong nh÷ng c¸ch h×nh thµnh kiÕn thøc kyc n¨ng míi cho häc sinh.
Ph­¬ng ph¸p luyÖn tËp th«ng qua sö dông bµi tËp lµ mét trong ph­¬ng ph¸p quan träng ®Ó n©ng cao chÊt l­îng d¹y häc m«n.
- Víi häc sinh ho¹t ®éng gi¶i bµi tËp lµ mét ho¹t ®éng tÝch cùc cã nh÷ng t¸c dông sau:
+ RÌn kh¶ n¨ng vËn dông kiÕn thøc ®· häc, kiÕn thøc tiÕp thu ®­îc qua bµi gi¶ng thµnh kiÕn thøc cña m×nh, kiÕn thøc ®­îc nhí l©u khi ®­îc vËn dông th­êng xuyªn.
+ §µo s©u, më réng kiÕn thøc ®· häc mét c¸ch sinh ®éng, phong phó, hÊp dÉn.
- Lµ ph­¬ng tiÖn ®Ó «n tËp cñng cè, hÖ thèng ho¸ kiÕn thøc mét c¸ch tèt nhÊt.
- RÌn kü n¨ng ho¸ häc cho häc sinh: viÕt vµ c©n b»ng ph¶n øng, tÝnh to¸n theo CTHH vµ ph­¬ng tr×nh ho¸ häc.
- Ph¸t triÓn n¨ng lùc nhËn thøc rÌn trÝ th«ng minh cho häc sinh.
II. Ph©n lo¹i bµi tËp v« c¬ ®Þnh l­îng.
Bµi tËp v« c¬ ®Þnh l­îng ®­îc chia thµnh nh÷ng d¹ng sau:
1 - Bµi tËp x¸c ®Þnh c«ng thøc ph©n tö hîp chÊt v« c¬.
2- Bµi tËp tÝnh theo PTHH dùa vµo mét chÊt ph¶n øng.
3 - Bµi tËp tÝnh theo PTHH khi biÕt l­îng cña 2 chÊt ph¶n øng.
4 - Bµi tËp pha trén dung dÞch.
5 - Bµi tËp x¸c ®Þnh thµnh ph©n cña hçn hîp.
6 - Bµi tËp chÊt t¨ng gi¶m khèi l­îng.
7 - Bµi tËp vÒ chÊt khÝ.
8 - Bµi tËp tÝnh khèi l­îng hçn hîp dùa vµo ®Þnh luËt b¶o toµn khèi l­îng.
9 - Bµi tËp tæng hîp nhiÒu kiÕn thøc.
III. Ph­¬ng ph¸p:
1/ C¬ së lý thuyÕt: C¬ së lý thuyÕt quan träng cho viÖc gi¶i bµi tËp ho¸ häc v« c¬ ®Þnh l­îng lµ nh÷ng kiÕn thøc ho¸ häc ®¹i c­¬ng vµ ho¸ v« c¬.
PhÇn ®¹i c­¬ng c¸c kiÕn thøc cÇn n¾m ®­îc lµ c¸c ®Þnh luËt, kh¸i niÖm c¬ b¶n cña ho¸ häc. Nh÷ng kiÕn thøc nµy sÏ theo häc sinh trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp vµ nghiªn cøu ho¸ häc gåm:
- §Þnh luËt thµnh phÇn kh«ng ®æi.
- §Þnh luËt b¶o toµn khèi l­îng.
- §Þnh luËt Av«ga®r«
- §Þnh luËt tuÇn hoµn.
- C«ng thøc ho¸ häc, ph¶n øng ho¸ häc, PTHH
- Dung dÞch - nång ®é dung dÞch - ®é tan, c¸c ph¶n øng trong dung dÞch.
- C¸c hîp chÊt v« c¬, kim lo¹i, phi kim…
Ngoµi ra häc sinh cÇn ph¶i n¾m ch¾c tÝnh chÊt cña mét sè nguyªn tè: « xi, hi®r«, nh«m, s¾t, c¸cbon, Closilic vµ hîp chÊt cña chóng, c¸ch ®iÒu chÕ ®¬n chÊt, hîp chÊt, c¸ch tÝnh theo CTHH vµ PTHH.
§Ó gi¶i ®­îc c¸c bµi tËp ®Þnh l­îng häc sinh cÇn ph¶i cã nh÷ng kiÕn thøc vÒ to¸n häc: gi¶i hÖ ph­¬ng tr×nh Èn, ph­¬ng tr×nh bËc nhÊt, gi¶i ph­¬ng tr×nh bËc 2, gi¶i bµi to¸n b»ng ph­¬ng ph¸p biÖn luËn.
2/ Ph­¬ng ph¸p chung gi¶i bµi tËp ho¸ v« c¬ ®Þnh l­îng.
- ViÕt ®Çy ®ñ, chÝnh x¸c c¸c ph¶n øng x¶y ra dùa vµo tÝnh chÊt ho¸ häc cña c¸c chÊt vµ ®iÒu kiÖn cô thÓ ë mçi bµi tËp.
- N¾m v÷ng mét sè thñ thuËt tÝnh to¸n tÝch hîp ®Ó gi¶i nhanh, ng¾n gän mét bµi to¸n phøc t¹p.
IV. Mét sè d¹ng bµi tËp th­êng gÆp:
+ D¹ng 1: Bµi tËp x¸c ®Þnh c«ng thøc ph©n tö hîp chÊt v« c¬:
* Yªu cÇu: - Häc sinh n¾m v÷ng nguyªn tö khèi cña nguyªn tè, tÝnh ®­îc khèi l­îng mol cña hîp chÊt.
- N¾m v÷ng ho¸ trÞ c¸c nguyªn tè, qui t¾c ho¸ trÞ, c¸ch t×m l¹i ho¸ trÞ c¸c nguyªn tè ®ã.
- BiÕt c¸ch tÝnh thµnh phÇn % cña nguyªn tè trong hîp chÊt.
1/ LËp CTHH cña hîp chÊt khi biÕt % nguyªn tè vµ khèi l­îng mol chÊt (PTK):
a) VD: + LËp CTHH cña hîp chÊt cã thµnh phÇn
%H = 3.06%; %P = 31,63%
% 0 = 65,31% biÕt khèi l­îng mol hîp chÊt lµ 98g.
+ Gi¶i:
Gäi CTHH cña hîp chÊt lµ HxPyO2 (x, y, z nguyªn d­¬ng)
BiÕt MH = x; MP = 31g; M0 = 162; MchÊt = 98g
Ta cã:

x = 3,06 . 0,98
3; 31y = 0,98 . 31,63 -> y
1; 162 = 0,98 . 65,31
4
VËy CTHH cña hîp chÊt: H3PO4.
b) Ph­¬ng ph¸p:
- §­a c«ng thøc vÒ d¹ng chung AxBy hoÆc AxByCz (x, y, z nguyªn d­¬ng)
- T×m MA, MB, MC…
- §Æt ®¼ng thøc:

- T×m x, y, z lËp CTHH cña hîp chÊt.
c) Bµi tËp t­¬ng tù:
1) LËp CTHH cña hîp chÊt A cã PTK = 160 gåm 40% Cu; 20% S, 40% 0.
2) LËp CTHH cña hîp chÊt B cã PTK = 98 gåm 2,04% H; 32,65 S; 65,31% 0
3) Mét hîp chÊt C gåm 70% Fe vµ 30% 0 biÕt khèi l­îng mol hîp chÊt lµ 160g.
4) Hîp chÊt A cã thµnh phÇn gåm 43,34% Na, 11,32%C; 45,29% 0 biÕt MA = 106g. T×m CTHH cña hîp chÊt A.
5) Hîp chÊt D cã 36,64% Fe; 21,05%S; x%0. BiÕt MD = 152g. T×m CTHH cña hîp chÊt D.
2/ LËp CTHH dùa vµo khèi l­îng mol chÊt (PTK) vµ tØ lÖ khèi l­îng nguyªn tè.
a) VÝ dô: Hîp chÊt A cã PTK = 84 gåm c¸c nguyªn tè Mg, C, O cã tØ lÖ khèi l­îng t­¬ng øng lµ 2: 1: 4. LËp CTHH cña A.
+ Gi¶i:
Gäi CTHH hîp chÊt A lµ MgxCyOz (x, y, x nguyªn d­¬ng)
Ta cã: 24x + 12y + 16z = 84
=>

24x = 12. 2 => x = 1; 12y = 12 => y = 1; 16z = 4. 12 => z = 3
VËy CTHH cña A lµ: MgCO3
b) Ph­¬ng ph¸p:
- §­a c«ng thøc vÒ d¹ng chung AxByCz tû lÖ khèi l­îng nguyªn tè: a, b, c (x, y, z nguyªn d­¬ng).
- T×m MA, MB, MC, MchÊt.
- §Æt ®¼ng thøc:

- T×m x, y, z … lËp CTHH
c) Bµi tËp t­¬ng tù:
1. Hîp chÊt A cã MA = 80g ®­îc t¹o nªn tõ nguyªn tè S vµ O, biÕt tØ lÖ mS : mO = 2 : 3
2. Hîp chÊt B ®­îc t¹o nªn tõ nguyªn tè Cu, S, O biÕt tØ lÖ khèi l­îng gi÷a c¸c nguyªn tèt mCu : mS = 2 : 1 : 2, PTK cña B = 160.
3. Hîp chÊt C cã PTK = 98 gåm nguyªn tè H, S, O cã tØ lÖ khèi l­îng mH : mS : mO = 1 : 16 : 32.
3/ LËp CTHH dùa vµo thµnh phÇn % khèi l­îng nguyªn tè.
a) VÝ dô: T×m c«ng thøc ®¬n gi¶n cña hîp chÊt A gåm 40%Cu, 20%S, 40%O.
+ Gi¶i:
Gäi CTHH cña A lµ CuxSyOz (x, y, z nguyªn d­¬ng).
BiÕt MCu = 64x; MS = 32y; MO = 16z
Ta cã: 64x : 32y : 16z = 40 : 20 : 40
x : y : z =

x : y : z = 1 : 1 : 4
=> x = 1; y = 1; z = 4. VËy c«ng thøc ®¬n gi¶n cña A lµ CuSO4.
b) Ph­¬ng ph¸p:
- §­a c«ng thøc vÒ d¹ng chung AxByCz (x, y , z nguyªn d­¬ng)
- T×m MA; MB; MC.
- §Æt tØ lÖ: MA : MB : MC = %A : %B : %C
- T×m x, y, z lËp c«ng thøc ®¬n gi¶n cña hîp chÊt.
c) Bµi tËp t­¬ng tù:
1. T×m CTHH ®¬n gi¶n hîp chÊt A gåm 43,4% Na, 11,3%C, 45,3%O.
2. T×m CTHH ®¬n gi¶n hîp chÊt B gåm 57,5%Na, 40%O, 2,5%H.
3. T×m CTHH ®¬n gi¶n hîp chÊt C gåm 15,8%Al, 28,1%S, 56,1%O.
4/ LËp CTHH dùa vµo sè phÇn khèi l­îng nguyªn tè.
a) VÝ dô: T×m CTHH cña hîp chÊt A biÕt r»ng trong thµnh phÇn gåm 24 phÇn khèi l­îng nguyªn tè c¸c bon kÕt hîp víi 32 phÇn khèi l­îng nguyªn tè «xi.
+ Gi¶i:
Gäi c«ng thøc ho¸ häc cña A lµ: CxOy (x, y nguyªn d­¬ng)
Ta cã: MC = 12x; MO = 16y
12x : 16y = 24 : 32
x : y =

VËy x = 1; y = 1 => CTHH ®¬n gi¶n cña A lµ CO.
b) Ph­¬ng ph¸p:
- §­a c«ng thøc vÒ d¹ng chung AxByCz (x, y , z nguyªn d­¬ng)
- T×m MA; MB; MC.
- §Æt tØ lÖ: MA : MB : MC = mA : mB : mC
- T×m x, y, z . T×m c«ng thøc ®¬n gi¶n cña hîp chÊt.
c) Bµi tËp t­¬ng tù:
1. T×m CTHH cña « xÝt ni t¬ biÕt thµnh phÇn gåm 7 phÇn khèi l­îng nguyªn tè ni t¬ kÕt hîp víi 16 phÇn khèi l­îng nguyªn tè « xi.
2. T×m CTHH ho¸ häc cña hîp chÊt theo kÕt qu¶ sau:
a) Hîp chÊt A gåm 78 phÇn khèi l­îng nguyªn tè K kÕt hîp víi 16 phÇn khèi l­îng nguyªn tè « xi.
b) Hîp chÊt B gåm 46 phÇn khèi l­îng nguyªn tè Na kÕt hîp víi 16 phÇn khèi l­îng nguyªn tè O.
c) Hîp chÊt C gåm 3,6 phÇn khèi l­îng nguyªn tè C kÕt hîp víi 9,6 phÇn khèi l­îng nguyªn tè « xi.
d) Hîp chÊt D gåm 10 phÇn khèi l­îng nguyªn tè H kÕt hîp víi 80 phÇn khèi l­îng nguyªn tè O.
5/ LËp CTHH dùa vµo PTHH.
a) VÝ dô 1: Cho 2,4 gam kim lo¹i R ho¸ trÞ II t¸c dông víi dung dÞch H2SO4 lo·ng d­ thÊy gi¶i phãng 2,24lÝt H2 (§KTC). H·y x¸c ®Þnh kim lo¹i M.
+ Gi¶i:
nH2 = 2,24 : 22,4 = 0,1mol
PTHH: R + H2SO4 -> RSO4 + H2
1mol 1mol
0,1mol 0,1mol
MR =
VËy R lµ nguyªn tè Mg.
VÝ dô 2: Hoµ tan hoµn toµn mét « xÝt kim lo¹i R cã ho¸ trÞ II t¸c dông võa ®ñ víi dung dÞch H2SO4 15,8% thu ®­îc muèi cã nång ®é 18,21%. X¸c ®Þnh kim lo¹i R?
+ Gi¶i:
V× R (II) nªn « xÝt cña R cã d¹ng: RO; gäi MR = x (g)
RO + H2SO4 -> RSO4 + H2
(x + 16)g 98(g) (x + 96)g
m dung dÞch H2SO4 =

=> m dung dÞch sau ph¶n øng = m dung dÞch H2SO4 = x + 16 + 620,25 = x + 636,25.
C% RSO4 =

(x + 96) . 100 = 18,21 (x + 636,25)
100x + 9600 = 18,21x + 11586
81,79x = 1986
x ( 24
MR ( 24g => NTK cña R = 24 VËy R lµ Mg
b) Ph­¬ng ph¸p:
- §äc kü ®Ò, x¸c ®Þnh CTHH cña chÊt tham gia vµ s¶n phÈm.
- ViÕt PTHH
- Dùa vµo l­îng cña c¸c chÊt ®· cho tÝnh theo PTHH. T×m M nguyªn tè.
c) Bµi tËp t­¬ng tù:
1. Cho 6,5gam kim lo¹i R (II) t¸c dông võa ®ñ víi dung dÞch HCl thu ®­îc muèi cña kim lo¹i vµ 0,2gam khÝ H2. T×m kim lo¹i R.
2. Cho 11,5g kim lo¹i (I) t¸c dông víi l­îng n­íc d­ thu ®­îc 5,6 lÝt H2 (§KTC). T×m kim lo¹i ®· ph¶n øng.
3. Cho 10g kim lo¹i R(II) t¸c dông víi n­íc d­ thu ®­îc 5,6 lÝt H2 (§KTC) t×m kim lo¹i R.
4. Hoµ tan mét muèi cac bo nat cña kim lo¹i M (II) b»ng mét l­îng võa ®ñ dung dÞch H2SO4 9,8% thu ®­îc dung dÞch muèi sun ph¸t 14,18%. T×m kim lo¹i M?
5. Hoµ tan hoµn toµn mét « xÝt cña kim lo¹i ho¸ trÞ II vµo mét l­îng võa ®ñ dung dÞch H2SO4 20% thu ®­îc dung dÞch muèi cã nång ®é 22,6%. X¸c ®Þnh tªn kim lo¹i.
+ D¹ng 2: Bµi tËp tÝnh theo PTHH dùa vµo l­îng cña mét chÊt tham gia hoÆc s¶n phÈm.
I. Yªu cÇu:
- Häc sinh n¾m v÷ng c«ng thøc ho¸ häc cña chÊt theo qui t¾c ho¸ trÞ.
- ViÕt ®óng CTHH cña chÊt tham gia vµ s¶n phÈm.
- N¾m v÷ng c¸ch tÝnh theo PTHH theo sè mol hoÆc khèi l­îng.
II. Mét sè d¹ng bµi tËp:
1. Khi hiÖu suÊt ph¶n øng 100% (ph¶n øng x¶y ra hoµn toµn)
a) Khi chØ x¶y ra 1 ph¶n øn